سنگ کلیه در کودکان؛ علائم، علت، تشخیص و درمان
سنگ کلیه در کودکان؛ علائم، علتها، تشخیص و روشهای درمان
سنگ کلیه در کودکان شاید در نگاه اول یک بیماری مربوط به بزرگسالان به نظر برسد، اما این مشکل میتواند در سنین پایین نیز ایجاد شود. تشکیل سنگ در دستگاه ادراری کودک ممکن است با درد پهلو، شکم یا کشاله ران، سوزش ادرار، خون در ادرار، تهوع و استفراغ همراه باشد. البته علائم در کودکان همیشه واضح نیست و گاهی تنها نشانه بیماری، بیقراری، گریه هنگام ادرار کردن یا تغییر در الگوی دفع ادرار است.
شناخت علت سنگ کلیه در کودکان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخلاف برخی موارد در بزرگسالان، وجود سنگ در سن پایین میتواند با عوامل ارثی، اختلالات متابولیک، عفونتهای ادراری، مشکلات ساختاری دستگاه ادراری یا عادتهای غذایی و کمبود مصرف مایعات ارتباط داشته باشد.
از طرف دیگر، درمان سنگ کلیه در کودکان باید متناسب با سن، اندازه و محل سنگ، وضعیت کلیهها و علت ایجاد آن انجام شود. به همین دلیل، مصرف خودسرانه دارو یا استفاده از روشهای خانگی بدون تشخیص علت بیماری توصیه نمیشود.
سنگ کلیه در کودکان چیست؟
سنگ کلیه تودهای جامد از کریستالهای مواد موجود در ادرار است که میتواند در کلیه یا سایر قسمتهای دستگاه ادراری تشکیل شود. زمانی که غلظت برخی مواد معدنی در ادرار افزایش پیدا کند و شرایط برای تجمع کریستالها فراهم شود، بهتدریج ممکن است سنگ شکل بگیرد.
سنگهای ادراری در کودکان انواع مختلفی دارند که از مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سنگهای کلسیمی، بهویژه اگزالات کلسیم
- سنگهای اسیداوریکی
- سنگهای مرتبط با عفونت
- سنگهای سیستینی که در برخی اختلالات ارثی ایجاد میشوند
تشخیص نوع سنگ اهمیت زیادی دارد، زیرا علت ایجاد و روش پیشگیری از عود در هر نوع میتواند متفاوت باشد.
چرا کودکان به سنگ کلیه مبتلا میشوند؟
علت سنگ کلیه در کودکان همیشه یک عامل مشخص نیست. گاهی چند عامل همزمان باعث ایجاد سنگ میشوند.
کمبود مصرف آب
یکی از عوامل مهم تشکیل سنگ، کم شدن حجم ادرار است. کودکانی که در طول روز آب کافی نمینوشند، بهخصوص در هوای گرم یا هنگام فعالیت بدنی زیاد، ممکن است ادرار غلیظتری داشته باشند.
افزایش غلظت مواد معدنی در ادرار میتواند احتمال تشکیل کریستال را افزایش دهد.
رژیم غذایی نامناسب
مصرف بیش از حد نمک، برخی غذاهای فرآوریشده و نوشیدنیهای شیرین میتواند با افزایش خطر تشکیل سنگ ارتباط داشته باشد.
رژیم غذایی کودک باید متعادل باشد و حذف خودسرانه گروههای غذایی نیز توصیه نمیشود.
عوامل ارثی
برخی کودکان به دلیل اختلالات ژنتیکی مستعد تشکیل سنگ هستند. سنگهای سیستینی یکی از نمونههای مهم این گروه محسوب میشوند.
اگر کودک چند بار دچار سنگ کلیه شود یا سابقه خانوادگی سنگ در سنین پایین وجود داشته باشد، پزشک ممکن است بررسیهای متابولیک و ژنتیکی بیشتری را در نظر بگیرد.
عفونتهای ادراری
برخی عفونتهای دستگاه ادراری میتوانند شرایط لازم برای تشکیل نوع خاصی از سنگها را ایجاد کنند. در چنین شرایطی، درمان عفونت و بررسی علت مستعدکننده اهمیت زیادی دارد.
اختلالات متابولیک
افزایش دفع کلسیم، اگزالات یا اسیداوریک در ادرار و کاهش برخی مواد محافظ مانند سیترات میتواند احتمال تشکیل سنگ را بالا ببرد.
به همین دلیل، در کودکی که سنگ کلیه ایجاد کرده است، بهخصوص در موارد عودکننده، بررسی علت زمینهای اهمیت زیادی دارد.
علائم سنگ کلیه در کودکان چیست؟
علائم سنگ کلیه بسته به سن کودک، اندازه سنگ و محل قرارگیری آن متفاوت است.
در کودکان بزرگتر ممکن است علائم شبیه بزرگسالان باشد، اما در خردسالان تشخیص دشوارتر است.
مهمترین علائم احتمالی عبارتاند از:
- درد پهلو یا کمر
- درد شکم
- درد منتشرشونده به کشاله ران
- سوزش هنگام ادرار
- تکرر ادرار
- احساس فوریت برای دفع ادرار
- وجود خون در ادرار
- تهوع و استفراغ
- بیقراری یا گریه غیرعادی
- تب، بهخصوص در صورت وجود عفونت
- تغییر در بوی ادرار
- کاهش مقدار ادرار
گاهی کودک نمیتواند محل دقیق درد را توضیح دهد و فقط از دلدرد یا ناراحتی عمومی شکایت میکند. بنابراین، تداوم یا تکرار علائم ادراری و درد شکمی بدون علت مشخص باید جدی گرفته شود.
آیا خون در ادرار همیشه نشانه سنگ کلیه است؟
خیر.
وجود خون در ادرار میتواند دلایل مختلفی داشته باشد. عفونت ادراری، بیماریهای کلیوی، آسیبهای فیزیکی و برخی مشکلات دیگر نیز ممکن است باعث هماچوری شوند.
بنابراین، مشاهده خون در ادرار کودک نباید بهطور خودکار به سنگ کلیه نسبت داده شود. آزمایش ادرار و ارزیابی پزشکی برای مشخص شدن علت ضروری است.
تشخیص سنگ کلیه در کودکان چگونه انجام میشود؟
پزشک برای تشخیص سنگ کلیه در کودک، ابتدا درباره علائم، سابقه بیماری، میزان مصرف مایعات، رژیم غذایی و سابقه خانوادگی سؤال میکند.
سپس ممکن است آزمایشها و تصویربرداریهای مختلف انجام شوند.
آزمایش ادرار
آزمایش ادرار میتواند وجود خون، عفونت، کریستالها و برخی مواد مرتبط با تشکیل سنگ را مشخص کند.
در کودکانی که سنگ عودکننده دارند، ممکن است بررسی ادرار ۲۴ ساعته نیز برای ارزیابی میزان دفع کلسیم، اگزالات، سیترات، اسیداوریک و حجم ادرار انجام شود.
آزمایش خون
بررسی برخی شاخصهای خون میتواند به تشخیص اختلالات متابولیک یا بررسی عملکرد کلیه کمک کند.
سونوگرافی
سونوگرافی معمولاً یکی از روشهای مهم تصویربرداری برای بررسی سنگ کلیه در کودکان است، زیرا بدون استفاده از اشعه یونیزان انجام میشود.
این روش میتواند وجود سنگ، گشادشدگی سیستم ادراری و برخی تغییرات کلیوی را نشان دهد.
تصویربرداریهای تکمیلی
اگر سونوگرافی اطلاعات کافی ارائه نکند، پزشک ممکن است با توجه به شرایط کودک روش تصویربرداری دیگری را در نظر بگیرد. انتخاب روش باید با توجه به سن کودک و ضرورت تشخیصی انجام شود.
آیا هر سنگ کلیه در کودک نیاز به جراحی دارد؟
خیر.
اندازه و محل سنگ، احتمال دفع خودبهخودی، شدت علائم و وجود انسداد یا عفونت در تصمیمگیری نقش دارند.
سنگهای کوچک و بدون عارضه ممکن است با پیگیری پزشکی و درمان محافظهکارانه دفع شوند. اما اگر سنگ بزرگ باشد یا باعث انسداد، درد مداوم، عفونت یا اختلال عملکرد کلیه شود، احتمال نیاز به مداخله افزایش پیدا میکند.
درمان باید برای هر کودک بهصورت جداگانه برنامهریزی شود.
درمان دارویی سنگ کلیه در کودکان
دارو ممکن است برای کنترل درد، درمان عفونت یا در برخی شرایط برای کمک به دفع سنگ تجویز شود. نوع دارو به سن و وزن کودک، وضعیت کلیه و علت تشکیل سنگ بستگی دارد.
به همین دلیل، والدین نباید داروهای باقیمانده از نسخه قبلی یا داروی تجویزشده برای فرد دیگری را به کودک بدهند.
در مواردی که علت تشکیل سنگ یک اختلال متابولیک باشد، پزشک ممکن است درمان اختصاصی برای اصلاح آن اختلال تجویز کند.
برای آشنایی بیشتر با مفهوم درمان دارویی سنگ کلیه، میتوانید مطلب درمان دارویی سنگ کلیه را مطالعه کنید؛ البته درمان دارویی در کودکان باید حتماً با شرایط سنی و وزن کودک تطبیق داده شود.
چه زمانی سنگ کلیه کودک به جراحی نیاز دارد؟
در صورت وجود شرایط زیر، ممکن است پزشک درمان مداخلهای را پیشنهاد کند:
- سنگ بزرگ یا غیرقابل دفع
- انسداد قابلتوجه مسیر ادرار
- عفونت همراه با انسداد
- درد شدید و مداوم
- عدم پاسخ به درمان محافظهکارانه
- کاهش عملکرد کلیه
- افزایش اندازه سنگ در پیگیریها
هدف از درمان مداخلهای فقط خارج کردن سنگ نیست؛ بلکه باید از آسیب احتمالی به کلیه و عوارض طولانیمدت جلوگیری شود.
بسته به شرایط کودک، روشهایی مانند یورتروسکوپی، سنگشکنی یا سایر تکنیکهای تخصصی ممکن است مورد استفاده قرار گیرند.
آیا سنگشکنی برای کودکان انجام میشود؟
در برخی کودکان و برای سنگهای مناسب، سنگشکنی بروناندامی با امواج شوک یا ESWL میتواند یکی از گزینههای درمانی باشد.
با این حال، انتخاب روش به اندازه، محل و جنس احتمالی سنگ و شرایط کودک بستگی دارد. بعضی سنگها برای این روش مناسب نیستند و ممکن است روش دیگری نتیجه بهتری داشته باشد.
بنابراین نمیتوان یک روش را برای تمام کودکان مبتلا به سنگ کلیه مناسب دانست.
نقش آب در پیشگیری از سنگ کلیه کودکان
یکی از سادهترین و در عین حال مهمترین اقدامات پیشگیرانه، توجه به مصرف مایعات است.
کودکان به دلیل فعالیت بدنی و شرایط سنی ممکن است گاهی تشنگی خود را بهموقع اعلام نکنند. والدین باید بهخصوص در روزهای گرم، هنگام ورزش و در زمان بیماریهایی که باعث از دست رفتن مایعات میشوند، به دریافت مایعات کافی توجه داشته باشند.
البته میزان مایعات مناسب به سن، وزن، شرایط جسمی و توصیه پزشک بستگی دارد و نباید یک عدد ثابت برای همه کودکان در نظر گرفت.
آیا مصرف نمک باعث سنگ کلیه در کودکان میشود؟
مصرف زیاد سدیم میتواند دفع کلسیم از طریق ادرار را افزایش دهد و در کودکان مستعد سنگ، شرایط را برای تشکیل سنگهای کلسیمی مساعدتر کند.
به همین دلیل بهتر است مصرف خوراکیهای بسیار شور، تنقلات شور، فستفودها و غذاهای فرآوریشده در رژیم کودک محدود شود.
هدف، ایجاد یک رژیم متعادل است، نه حذف کامل نمک یا محدودیتهای غذایی شدید.
کلسیم و سنگ کلیه کودکان
گاهی والدین تصور میکنند کودک مبتلا به سنگ کلیه باید مصرف شیر و لبنیات را متوقف کند. چنین تصمیمی بدون نظر پزشک میتواند اشتباه باشد.
کلسیم غذایی در مقدار مناسب برای رشد استخوانهای کودک ضروری است و در برخی شرایط، دریافت مناسب کلسیم همراه غذا میتواند به کاهش جذب اگزالات در روده کمک کند.
بنابراین، حذف کلسیم از رژیم کودک فقط به دلیل وجود سنگ کلیه توصیه نمیشود. مقدار مناسب کلسیم باید با توجه به سن کودک و شرایط پزشکی او تعیین شود.
آیا نوشابه و نوشیدنیهای شیرین برای کودک مبتلا به سنگ کلیه مضر هستند؟
مصرف زیاد نوشیدنیهای شیرین و نوشابهها انتخاب مناسبی برای کودک مبتلا به سنگ کلیه نیست.
آب باید نوشیدنی اصلی کودک باشد و مصرف نوشیدنیهای شیرین تا حد امکان محدود شود.
همچنین بهتر است والدین بهجای تمرکز صرف بر حذف یک ماده غذایی، الگوی کلی تغذیه کودک را اصلاح کنند.
سنگ کلیه در کودکان چه عوارضی دارد؟
اگر سنگ کوچک باشد و بهموقع تشخیص داده شود، معمولاً میتوان آن را با روش مناسب مدیریت کرد. اما سنگ درماننشده، بهخصوص اگر باعث انسداد یا عفونت شود، ممکن است به مشکلات جدیتری منجر شود.
برخی عوارض احتمالی عبارتاند از:
- انسداد مسیر ادرار
- عفونت کلیه
- دردهای مکرر
- کاهش عملکرد کلیه
- تشکیل مجدد سنگ
- آسیب طولانیمدت به سیستم ادراری در شرایط شدید
به همین دلیل، پیگیری پزشکی بعد از دفع یا درمان سنگ اهمیت زیادی دارد.
چه کودکانی بیشتر در معرض عود سنگ هستند؟
احتمال تشکیل مجدد سنگ در کودکانی که یک بار سابقه سنگ داشتهاند، به علت زمینهای و شرایط فرد بستگی دارد.
کودکانی که سابقه خانوادگی سنگ کلیه دارند، دچار اختلالات متابولیک هستند، آب کمی مینوشند یا الگوی غذایی نامناسبی دارند، ممکن است بیشتر در معرض عود قرار داشته باشند.
در موارد عودکننده، پزشک ممکن است بررسی دقیقتری برای شناسایی علت انجام دهد.
آیا سنگ کلیه در کودکان ارثی است؟
برخی انواع سنگ کلیه میتوانند زمینه ارثی داشته باشند، اما همه سنگها ارثی نیستند.
وجود چند عضو خانواده مبتلا به سنگ کلیه، بهخصوص در سنین پایین، میتواند دلیل مناسبی برای بررسی بیشتر کودک باشد.
این بررسی به پزشک کمک میکند علاوه بر درمان سنگ فعلی، احتمال ایجاد سنگهای بعدی را نیز کاهش دهد.
چه زمانی کودک مبتلا به سنگ کلیه باید فوراً به پزشک مراجعه کند؟
برخی علائم نیازمند ارزیابی سریع هستند، بهخصوص:
- تب و لرز
- درد شدید یا رو به افزایش
- استفراغ مکرر
- کاهش شدید ادرار یا ناتوانی در دفع ادرار
- خون قابلتوجه در ادرار
- بیحالی شدید
- درد همراه با علائم عفونت ادراری
ترکیب انسداد و عفونت دستگاه ادراری میتواند خطرناک باشد و نیاز به درمان فوری دارد.
چگونه از تشکیل مجدد سنگ کلیه در کودک جلوگیری کنیم؟
پیشگیری به علت تشکیل سنگ بستگی دارد، اما چند اصل کلی اهمیت دارند:
۱. مصرف مایعات کافی
کودک باید در طول روز بهطور منظم مایعات دریافت کند، مگر اینکه پزشک محدودیت خاصی تعیین کرده باشد.
۲. کاهش مصرف نمک
غذاهای شور و فرآوریشده باید محدود شوند.
۳. تغذیه متعادل
حذف خودسرانه کلسیم یا سایر مواد غذایی ضروری نیست و ممکن است به رشد کودک آسیب بزند.
۴. درمان بیماریهای زمینهای
اگر علت سنگ یک اختلال متابولیک باشد، درمان همان اختلال اهمیت زیادی دارد.
۵. پیگیری پزشکی
کودکی که سابقه سنگ دارد ممکن است به بررسیهای دورهای و تصویربرداری نیاز داشته باشد.
آیا سنگ کلیه با بیماریهای دیگر دستگاه ادراری ارتباط دارد؟
سنگ کلیه یکی از مشکلات دستگاه ادراری است، اما بیماریهای این سیستم بسیار متنوع هستند و علائم بعضی از آنها ممکن است با یکدیگر اشتباه شوند.
برای آشنایی بیشتر با سایر بیماریهای دستگاه ادراری و دریافت اطلاعات تخصصیتر، میتوانید مطلب درمان بیماریهای پروستات را نیز مطالعه کنید.
برای دسترسی به اطلاعات و مطالب تخصصیتر درباره بیماریهای کلیه و مجاری ادراری، وبسایت دکتر ضیا نیز میتواند مرجع تکمیلی مناسبی برای کاربران باشد. همچنین مطالب آموزشی مرتبط با اورولوژی در صفحه اینستاگرام دکتر ضیا منتشر میشود.
جمعبندی
سنگ کلیه در کودکان بیماری قابل درمان و مدیریت است، اما پیدا کردن علت آن اهمیت زیادی دارد. در بعضی کودکان، کمبود مصرف مایعات یا عوامل تغذیهای نقش اصلی دارند، در حالی که در برخی دیگر باید بیماریهای متابولیک، عفونتهای ادراری، مشکلات ساختاری یا عوامل ارثی بررسی شوند.
علائم سنگ کلیه در کودک میتواند شامل درد پهلو یا شکم، خون در ادرار، سوزش ادرار، تهوع، استفراغ و بیقراری باشد. تشخیص معمولاً با ترکیبی از شرح حال، آزمایش ادرار، آزمایش خون و تصویربرداری مناسب انجام میشود.
درمان نیز به اندازه و محل سنگ و وضعیت کودک بستگی دارد. برخی سنگهای کوچک ممکن است با مراقبت و پیگیری دفع شوند، اما سنگهای بزرگ، انسدادی یا همراه با عفونت ممکن است به درمان مداخلهای نیاز داشته باشند.
نکته مهم برای والدین این است که مصرف خودسرانه دارو یا درمانهای خانگی جایگزین تشخیص پزشکی نیست. در کودکی که سنگ کلیه دارد، هدف فقط خارج کردن سنگ فعلی نیست؛ بلکه باید علت تشکیل آن مشخص شود تا احتمال عود و آسیب به کلیه در آینده کاهش پیدا کند.
سوالات متداول درباره سنگ کلیه در کودکان
آیا کودکان هم به سنگ کلیه مبتلا میشوند؟
بله. سنگ کلیه میتواند در کودکان نیز ایجاد شود و عوامل ژنتیکی، متابولیک، تغذیهای، کمبود مایعات و برخی بیماریهای دستگاه ادراری در بروز آن نقش دارند.
مهمترین علامت سنگ کلیه در کودک چیست؟
درد پهلو، شکم یا کشاله ران یکی از علائم مهم است، اما کودکان خردسال ممکن است نتوانند محل درد را مشخص کنند. خون در ادرار، سوزش ادرار، تهوع، استفراغ و بیقراری نیز ممکن است دیده شود.
آیا سنگ کلیه کودک خودبهخود دفع میشود؟
برخی سنگهای کوچک میتوانند بهصورت خودبهخودی دفع شوند، اما احتمال دفع به اندازه و محل سنگ و شرایط کودک بستگی دارد. تصمیم برای پیگیری بدون جراحی باید توسط پزشک گرفته شود.
آیا کودک مبتلا به سنگ کلیه باید شیر و لبنیات را حذف کند؟
خیر. حذف کلسیم غذایی بدون نظر پزشک توصیه نمیشود. کلسیم برای رشد کودک ضروری است و در شرایط مناسب حتی میتواند با کاهش جذب اگزالات، به پیشگیری از برخی سنگهای کلسیمی کمک کند.
آیا مصرف آب میتواند از سنگ کلیه در کودکان جلوگیری کند؟
دریافت مایعات کافی و حفظ حجم مناسب ادرار از اصول مهم پیشگیری است. مقدار مناسب مایعات به سن، وزن و شرایط سلامت کودک بستگی دارد.
آیا سنگ کلیه در کودکان نیاز به جراحی دارد؟
همیشه نه. سنگهای کوچک ممکن است دفع شوند، اما سنگهای بزرگ، انسدادی، عفونی یا سنگهایی که باعث درد مداوم و عوارض میشوند، ممکن است نیاز به درمان مداخلهای داشته باشند.
آیا سنگ کلیه در کودکان دوباره ایجاد میشود؟
بله، بهخصوص اگر علت زمینهای شناسایی و اصلاح نشود. بررسی متابولیک و اصلاح عوامل خطر میتواند به کاهش احتمال عود کمک کند.
چه زمانی سنگ کلیه کودک اورژانسی است؟
تب و لرز، درد شدید، استفراغ مداوم، کاهش یا قطع ادرار و علائم عفونت همراه با انسداد از نشانههایی هستند که نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند.
